Het is weer eens tijd voor een verhaaltje. Het speelt zich af in computerland, in de jaren zeventig en tachtig.

Ik keek onlangs naar ‘Helvetica’ (de film, niet het lettertype) waar typograaf Erik Spiekermann beweert dat Microsoft het idee voor de grafische gebruikersinterface voor Windows gestolen heeft van Apple.

Die bewering hoor je vaak, maar ze klopt niet of is alleszins sterk overdreven. Doorheen de jaren tachtig ontstond er een Mac vs. Windows koude oorlog die nog intenser werd in de jaren negentig en een climax kende rond de release van MS Windows 95. Het voetvolk van die oorlog waren de gewone gebruikers. Je had Mac fans en Windows fans, en elk gesprek tussen beide was een heen-en-weer geslinger van oeverloos herhaalde, maar helaas nooit overtuigende, argumenten. Het meest gebruikte moet wel dat van de gestolen grafische interface zijn.

Maar hoe is dat nu allemaal begonnen?

Wel, kindertjes. Lang geleden was er een heel erg groot bedrijf en dat bedrijf heette Xerox. Dat bedrijf maakte fotokopieermachines. Er was nog een ander heel erg groot bedrijf en dat bedrijf heette IBM. IBM maakte computers, die toen nog een hele kamer in beslag namen en bediend moesten worden door slimme meneren in witte jassen met dure diploma’s. Xerox werd zenuwachtig van waar IBM met die computers naartoe wilde. Door de toenemende digitalisering vreesde Xerox dat binnen afzienbare tijd gedrukte, geschreven of getypte papieren communicatie tot het verleden zou behoren. Niemand zou dan nog een fotokopieermachine nodig hebben

Wat Xerox deed was slim en gedurfd, en zou nog geschiedenis schrijven op vele manieren. Xerox richtte het ‘Palo Alto Research Center’ op, PARC in het kort. Dat was in 1970, een tijd van hippies, rare muziek, drugs, vrije liefde en andere experimenten. Rare jongens met wilde ideeën vonden werk bij PARC en mochten daar experimenteren met nieuwe ideeën voor ‘documentenbeheer’, meerbepaald iets nieuws om de kopieermachine te vervangen in het computertijdperk.

In 1973 bouwden de PARC-hippies de allereerste als dusdanig herkenbare Personal Computer: de Xerox Alto. Tot dan waren alle zakelijke computers mainframes of varianten daarop die via aparte ‘terminals’ bediend werden. De Xerox Alto was een experimenteel toestel dat maar op een paar duizend exemplaren werd geproduceerd en enkel op universiteiten werd gebruikt. One more thing: De Alto had een grafische gebruikersinterface, bediend met een muis, tien jaar voor de eerste Apple Macintosh op de markt kwam.

In 1979 investeerde Xerox in het toen nog prille Apple computer. Apple maakte toen de ‘Apple II’, een eenvoudige home computer zonder een echt besturingssysteem, enkel een eenvoudige BASIC-interpreter.

In ruil voor een Xerox-aandeel in Apple mocht een van de jonge snotneuzen die Apple had opgericht op bezoek komen bij PARC: Steve Jobs. Steve, toen 23, zag daar de Xerox Alto en stond versteld. Niet alleen van de mogelijkheden, maar vooral van het feit dat het toestel al zes jaar bestond en dat Xerox er niets mee gedaan had. Veel PARC-werknemers deelden de verbazing van de jonge rebel Steve Jobs en gingen later ook werken voor Apple en… Microsoft. Want, in 1980 kreeg ook Bill Gates een rondleiding door PARC.

En zo komen we terug bij IBM. IBM besliste rond 1980 een ‘personal computer’ te gaan bouwen die in alle kantoren zou komen te staan. IBM deed dit om de concurrentie aan te gaan met de opkomende goedkope home computers zoals de Commodore PET, Atari 8-bit reeks en ook de Apple II van daarnet, die meer en meer ook door bedrijven gebruikt weren.

Voor het besturingssysteem van de ‘IBM 5150′, zoals deze PC officieel heette, deed IBM beroep op een klein bedrijfje: Microsoft, van Bill Gates, dat hiervoor MS-DOS ontwikkelde.

De IBM PC frustreerde Steve Jobs én Bill Gates mateloos toen hij op de markt kwam. IBM had namelijk geen rondleiding door PARC gekregen en wist dus niet van de doorbraken die daar waren geleverd op het gebied van de gebruikersinterface. Wat beide jonge honden nog meer frustreerde, was dat de IBM verkocht als zoete broodjes omdat ‘ie zo goedkoop én van IBM was.

Steve Jobs was net iets meer gefrustreerd dan de slimme Bill Gates. Die was zo bij de pinken dat hij in het contract met IBM liet opnemen dat MS-DOS eigendom van Microsoft bleef. Dat betekende dat IBM royalties betaalde aan Microsoft voor elke verkochte PC. IBM was niet meer dan de hardware-leverancier. De software, die IBM onterecht als een bijkomstigheid zag, was eigendom van Microsoft.

Steve Jobs zinde op wraak. Niet op Microsoft, die hadden het spel gewoon slim gespeeld, maar op IBM. IBM, het grote monolitische concern dat door zijn voet in de deur bij veel bedrijven en arrogantie de eigen dommigheid kon maskeren met grof geld. Steve Jobs had met Apple een eigen personal computer op de markt gebracht: de Lisa. Maar die was pakken duurder dan de IBM PC en verkocht voor geen meter, ondanks de superieure grafische gebruikersinterface, gebaseerd op de Xerox Alto.

Boze Steve gaf niet op en besloot de Lisa over te doen, dit keer onder de naam Macintosh. Het moest vooral goedkoper worden. Apple werkte samen met een aantal grote softwareleveranciers om van de lancering een succes te maken, ook met Microsoft, ondertussen beroemd dankzij MS-DOS. Beide bedrijven hadden één doel: IBM van z’n voetstuk halen.

De Macintosh werd een succes, maar stootte allerminst de IBM PC van de troon als marktleider. Gelukkig bleek dat al snel niet meer relevant. Omdat de IBM PC gebouwd was uit standaard verkrijgbare onderdelen konden er door andere fabrikanten makkelijk goedkopere versies (klonen) van gebouwd worden. Die hadden allemaal dezelfde soort hardware en konden dus allemaal dezelfde software aan: MS-DOS. Telkens rinkelde de kasse voor Microsoft, maar niet meer voor IBM.

Door het succes van MS-DOS verloor de ondertussen steenrijke Bill wat van zijn interesse in de grafische gebruikersinterface die hij bij Xerox gezien had, maar MS-DOS moest vroeg of laat een grafische schil krijgen. Die schil kreeg de naam ‘Windows’. Microsoft nam een licentie op een aantal onderdelen van het Macintosh besturingssysteem, en breidde die zelf uit in volgende versies van Windows.

In 1988 vond Apple het welletjes en spande een proces aan tegen Microsoft voor schending van het auteursrecht, onder andere omdat Microsoft ook rechthoekige vensters gebruikte in Windows.

En daar vinden we de oorsprong van de mythe dat Microsoft de grafische gebruikersinterface van Apple gestolen zou hebben. Apple zou in z’n marketing tot de dag van vandaag de vergelijking met Microsoft – hip, vernieuwend en anders tegenover saai en zonder eigen verbeelding – blijven maken.

Apple verloor het proces, de rechter oordeelde dat de meeste zogezegd geplagieerde elementen al opgenomen waren in de licentie-overeenkomst en dat de overige elementen niet auteursrechtelijk beschermd waren, wegens te algemeen geldend.

Door het proces ontwaakte Xerox uit een lange winterslaap. Xerox had de hele PC-revolutie aan zich voorbij laten gaan om zich toe te leggen op de zeer winstgevende laser-printtechnologie, ook uitgevonden in PARC. De nachtmerrie van de papierloze samenleving bleek niet uit te komen.

Maar door het proces Apple vs. Microsoft herinnerde Xerox zich dat zij de uitvinders waren van de grafische gebruiksinterface en wilde het bedrijf ervoor zorgen dat, indien Apple het proces zou winnen, Xerox erkend werd als de oorspronkelijke uitvinder. Maar, Apple verloor, en Xerox haalde de schouders op.

Heel het Mac-tegen-Windows gedoe stamt uit die tijd en is ondertussen een zichzelf voedend systeem geworden. Wie wat verhalen van achter de schermen kent, weet dat zowel Steve Jobs als Bill Gates bijzonder onaangename en erg veeleisende mensen zijn, maar visionair en uiterst intelligent. Ze zijn beide in staat tot grootse dingen, en herkennen een goed idee als ze het zien. Ze zijn ook elkaars tegenpolen: Jobs benadert computers bijna op een metafysische manier, terwijl Gates de computer als informatie-verwerker blijft zien. De één is z’n tijd vooruit, de ander is perfect mee met de tijd.

Waarom ik heel die discussie ondertussen belachelijk vindt? Ik typ deze tekst in de admin-pagina van mijn WordPress blog via de Firefox browser. Beide Open Source projecten, kinderen van het Internet. En, o ja, helemaal onderaan mijn scherm staat er nog een klein streepje Windows. Het had net zo goed een klein streepje Macintosh, maar dan bovenaan, kunnen zijn.

Links over Apple, Microsoft, Xerox, IBM en hun vriendjes:

Xerox PARC: http://en.wikipedia.org/wiki/Xerox_PARC
De Xerox Alto: http://en.wikipedia.org/wiki/Xerox_Alto
Steve Jobs en Bill Gates samen op één podium: http://www.youtube.com/watch?v=NVtxEA7AEHg
De Apple Macintosh: http://nl.wikipedia.org/wiki/Macintosh
De IBM PC: http://en.wikipedia.org/wiki/IBM_PC
Microsoft Windows: http://nl.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Windows
Het proces Apple vs. Microsoft: http://en.wikipedia.org/wiki/Apple_Computer,_Inc._v._Microsoft_Corporation
Had Apple toch Gelijk?: http://www.folklore.org/StoryView.py?project=Macintosh&story=On_Xerox,_Apple_and_Progress.txt&topic=Software%20Design&sortOrder=Sort%20by%20Date